اصفهان یک شهر تاریخی با دست‌کم ۶ هزار سال قدمت است که به گفته کارشناسان باستان‌شناسی به هر جا در این شهر قدم بگذارید حتی در عمق ۵‌متری شهر به داده‌های تاریخی می‌رسید.
یکی از انتقادهای اصلی به وضعیت آثار تاریخی و مدیریت میراث استان اصفهان، مربوط به حفاظت از آثار تاریخی است.
متأسفانه در سال‌های گذشته به دلیل کم‌توجهی‌هایی که نسبت به حفظ آثار باستانی صورت گرفته، بسیاری از این آثار مورد تخریب، تهدید و تعرض واقع شده‌اند.
در سال‌های گذشته عوامل زیادی بر دامنه تخریب آثار باستانی اصفهان تأثیرگذار بوده است. به همین دلیل از سرقت کاشی‌های مسجد جامع نطنز گرفته تا مرمت غیر اصولی آثار تاریخی از جمله موضوعاتی بوده که بارها انتقاد فعالان و کارشناسان میراث فرهنگی را به دنبال داشته است.
مرمت سی و سه پل با استفاده از سیمان به جای مصالح سنتی، یکی از این موارد است و بسیاری از کارشناسان ادعا کرده‌اند سیمان موجب حبس رطوبت در بنا و آسیب به آن می‌شود.
مرمت گنبد «شیخ لطف‌الله» یکی دیگر از نشانه‌های مشت نمونه خروار است که اتفاقاً چند سال پیش جنجال زیادی به پا کرد زیرا؛ اقدام‌های تیم مرمتی که گاهی با نقد فعالان میراث فرهنگی و کارشناسان همراه بود، در نهایت منجر به دو رنگ شدن این گنبد تاریخی شد.
یکی دیگر از موضوعات جنجال‌برانگیز در یک سال گذشته که مدیران میراثی و استانی اصفهان آن را رقم زدند، حضور موتورسواران لهستانی در کاخ چهلستون و در ایوان این کاخ بود.
ماجرا از این قرار بود که به مناسبت هشتاد و سومین سالگرد ورود کودکان لهستانی به ایران، یک گروه موتورسوار با عنوان «پیام‌آوران صلح» از لهستان به ایران آمدند و در این میان به اصفهان سفر کردند. قسمت انتقادبرانگیز آنجا بود که این گروه با موتورهای خود نه تنها وارد حیاط کاخ چهلستون شدند؛ بلکه موتورهای خود را در ایوان بالای حوض پارک کردند!

ترک برداشتن مسجد جامع عتیق

حالا با انتشار خبر ترک برداشتن شبستان غربی «گنبدخانه نظام‌الملک» در رسانه‌ها، بار دیگر نظر بسیاری از دوستداران آثار باستانی برای حفظ این آثار برانگیخته شده و حساسیت برای نظارت بر این اماکن را در اذهان عموم پر رنگ‌تر کرده است.
مسجد جامع عتیق بنایی با قدمت هزار و ۳۰۰ سال است که در فهرست آثار جهانی و در شمار پنج مسجد باشکوه تاریخ معماری دنیا قرار دارد.
بنا بر گزارش کارشناسان میراث فرهنگی بررسی‌های میدانی به منظور علت‌یابی رطوبت در جدار جنوبی مسجد جامع عتیق، نشست گذر پشتی آن و همچنین ترک‌هایی که در ماه‌های اخیر بر شبستان غربی گنبد نظام‌الملک هویدا شده، آغاز و مشخص شد لوله آب از حدود یک ماه پیش شکسته و تمامی چاه‌های جذبی در این محدوده تا ارتفاع چهار متر پر از آب و جداره‌های کانال‌های دفع رطوبت نیز تخریب شده است.
به گفته رئیس پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق، در یک ماه اخیر بخشی از سقف‌های شبستان غربی گنبد نظام‌الملک ترک خورده و دچار نشست شده و همچنین سردر غربی شبستان جنوبی مسجد نشست کرده است.
این در حالی است که گفته می‌شود کارشناسان پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق از هفتم دی سال جاری نشست گذر جانب جنوب مسجد جامع عتیق و در جوار گنبدخانه نظام الملک را به نهادهای مربوط اطلاع داده بودند.

شرایط اقلیمی؛ بلای جان آثار باستانی

مسئول پیشین کمیته میراث فرهنگی مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران، با بیان اینکه آثار باستانی تحت تأثیر بسیاری از آسیب‌های مختلف قرار دارند، به ما می‌گوید: به طور مثال اثرات شیمیایی ناشی از سوخت‌های فسیلی و یا ذرات گرد و غبار و آلاینده‌های شیمیایی در آسیب رساندن به آثار تاریخی و باستانی نقش مهمی دارند.
مجتبی گهستونی با اشاره به آلاینده‌هایی مانند گازها، مواد شیمیایی، ذرات نمکی و گرد و غبار اظهار می‌کند: هر یک از این غبارها تأثیر متفاوتی بر بناها می‌گذارند، ضمن آنکه هر بنا بسته به جنس مصالح، تأثیرپذیری متفاوتی دارد.
وی با اشاره به اقلیم جنوب کشور اذعان می‌کند: به طور مثال در استان خوزستان آلاینده‌های حاوی نمک در هوای مرطوب با مصالح بنا واکنش می‌دهند و تبلور نمک موجب انفجار کریستالی درون آجر، سنگ و گچ می‌شود که این ‌یکی از مخرب‌ترین فرایندهاست و تاب‌آوری بناها را کاهش می‌دهد.
وی می‌افزاید: همچنین گازهای اسیدی حاصل از صنایع فولاد، نفت و پتروشیمی با رطوبت ترکیب ‌شده و باران اسیدی تولید می‌کنند. این باران‌ها در سنگ‌های آهکی و گچی حل و به نابودی کتیبه‌ها و حجاری‌ها منجر می‌شوند. به عنوان نمونه این آلاینده‌ها در خوزستان ممکن است تأثیری که روی «زیگورات چغازنبیل» دارند، با تأثیری که بر «سازه‌های آبی شوشتر» یا «نقش برجسته‌های ایلامی» و یا «نقش برجسته‌های الیمایی» می‌گذارند، متفاوت باشد.
پژوهشگر میراث فرهنگی و عضو شورای هماهنگی سازمان‌های مردم‌نهاد میراث فرهنگی بیان می‌کند: بخشی از آلودگی‌ها و آلاینده‌های صنعتی؛ مانند صنایع فولاد، نفت، پتروشیمی‌ها و نیروگاه‌ها با ایجاد گازهای اسیدی موجب تغییرات شیمیایی و تخریب ساختاری می‌شوند. این گازها با ترکیب در رطوبت هوا باران‌های اسیدی را به دنبال دارند که افزون بر تأثیر بر سلامت انسان، سبب تخریب کتیبه‌ها، حجاری‌ها و تغییر رنگ یا کدر شدن کاشی‌های بناهای مذهبی می‌شوند.
اگر امروز به نقش برجسته‌های «کوف»، «تنگ بتای اندیکا» یا آثار سواران ایلامی نگاه کنید، تفاوت چهره آن‌ها با ۱۰ سال پیش کاملاً محسوس است به طوری که بسیاری از خطوط و نقوش به دلیل همین فرسایش‌ها و یا باران‌های اسیدی کمرنگ یا محو شده‌اند.

فرونشست؛ بلای جان میراث فرهنگی

رئیس بخش زلزله‌شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات وزارت راه، مسکن و شهرسازی نیز یکی از عوامل مخرب و تأثیرگذار در آثار باستانی اصفهان را بی‌توجهی به حقابه زاینده‌رود می‌داند و با تأکید و الزام بر استمرار جریان آب در زاینده‌رود به ما می‌گوید: رودخانه زاینده‌رود مانند سرنگی است که باید به زمین اصفهان تزریق شود. در غیر این صورت فرونشست روز به ‌روز شرایط اصفهان را پیچیده‌تر می‌کند.
دکتر علی بیت‌اللهی با بیان اینکه آثار فرونشست به‌ صورت شکاف‌ها در سطح زمین ظاهر می‌شوند و این نشانه‌ها بیانگر هشدار جدی برای آینده محیط ‌زیست اصفهان هستند، ادامه می‌دهد: استان اصفهان از نظر تعداد شهرها، مساحت بافت‌های فرسوده و تمرکز جمعیت در پهنه فرونشستی در رتبه نخست کشور قرار دارد و این مسئله تهدیدی جدی برای آینده فرهنگی و تاریخی این استان به شمار می‌رود.
وی با بیان اینکه نشست نامتقارن، اثرات مخربی بر بناهای تاریخی می‌گذارد، می‌افزاید: این مسئله در مواردی موجب شکاف در سازه‌ها می‌شود.
بیت‌اللهی اظهار می‌کند: در میدان نقش‌جهان اختلاف نشست تنها نیم سانتیمتری در نقاط مختلف می‌تواند در گذر زمان به چند سانتیمتر برسد که برای سازه‌های تاریخی فاقد اسکلت و پیوستگی بسیار خطرناک است. از این رو این موضوع را باید بیش از گذشته جدی گرفت.
عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات راه و شهرسازی با اشاره به اینکه فرو نشست نه تنها اصفهان؛ بلکه دامن همه ‌جا را گرفته، ادامه می‌دهد: باور می‌کنید در محوطه تخت جمشید شکاف فرونشستی داشته باشیم؟ باید توجه کرد که موضوع فقط اقتصاد نیست؛ بلکه فرونشست حتی تاریخ ما را هم با خطر روبه‌رو کرده است.

نشستن زیر پای تاریخ

این روزها افزون بر فرونشست، عوامل دیگری مانند پروژه‌های عمرانی از جمله مترو نیز در خالی کردن زیر پای تاریخ نقش دارند.
خط یک مترو اصفهان که از شمال شهر شروع شده و تا جنوب ادامه دارد، یکی از آسیب‌های مدرنی به شمار می‌آید که به دلیل عبور از خیابان چهارباغ عباسی عملاً زیر پای آثار تاریخی نشسته است.
متأسفانه در جریان حفاری‌های ابتدایی مترو آسیب‌های جدی به پایه‌های سی‌وسه پل وارد شد و بخشی از باروی اصفهان که یک دیوار خشتی و مربوط به قرن‌های ۴ و ۵هجری در محدوده دروازه‌دولت بود، به دلیل گودبرداری‌های غیراصولی برای ساخت مترو تخریب شد.
همچنین در جریان حفاری‌های صورت گرفته در محدوده بافت تاریخی اصفهان، پایه‌های کاخ جهان‌نما و آثاری از آبراهه‌ای مربوط به دوران صفوی کشف شد؛ اما پروژه ساخت مترو همچنان ادامه پیدا کرد و هنوز اراده و عزمی ملی و جدی برای پیشگیری از تخریب و حفاظت از آثار تاریخی در میان مسئولان محلی و کشوری شکل نگرفته است.